ΟΥΤΟΠΙΑ Επιθεώρηση Θεωρίας και Πολιτισμού

Γιατί η ζωή πρέπει να έχει κάποια έννοια;

André Malraux, Les chênes qu’ on abat

Η δαρβινική θεωρία αναίρεσε την ιδέα της ειδικής δημιουργίας, την άποψη ότι ο έμβιος κόσμος αποτέλεσε τον προνομιούχο στόχο των «τελικών» αιτιών. Ενάντια στο επιχείρημα ότι όλες οι δομές, οι ιδιότητες, η συμπεριφορά των ζωντανών όντων μοιάζουν να απαντούν σε μια πρόθεση, ο Δαρβίνος έδειξε ότι με την εκπλήρωση κάποιων όρων –εδραιωμένων στη σύγχρονη, συνθετική νεοδαρβινική αντίληψη– το συνταίριασμα ορισμένων απλών οργανισμών μπορεί να «προσποιηθεί» ότι ακολουθεί ένα προκαθορισμένο πλάνο. Ο ιμάντας της εξελικτικής διαδικασίας, η σχεδόν καθολικά αποδεκτή σήμερα φυσική επιλογή, δίνει μια πυξίδα στην αλλαγή, προσανατολίζει την τύχη, «μαστορεύει» αργά, βαθμιαία, περιπλοκότερες δομές, νέα όργανα και λειτουργίες, καινούργια είδη.
Εκατόν δέκα χρόνια μετά την έκδοση της Καταγωγής των ειδών ο Ζακ Μονό, στο θεμελιώδες έργο του Η τύχη και η αναγκαιότητα προσπάθησε να αποδείξει ότι η εξέλιξη του έμβιου κόσμου εξηγείται με έναν βασικό «σκοπό», μια «λογική», τη λογική της επιβίωσης και της διαιώνισης του είδους. Η φυσική επιλογή είναι εκείνη που θα οδηγήσει καλύτερα το έμβιο στην πραγμάτωση αυτού του «σκοπού». Αφού όμως αυτή η πραγμάτωση έγινε έτσι αναπόφευκτη, όλα συμβαίνουν σαν να «σύρεται» το έμβιο στην εξέλιξή του από μια «τελική» αιτία που βρίσκεται στο μέλλον και που θα πρέπει μοιραία και τελικά να ικανοποιηθεί.
Είμαστε σήμερα σε θέση, κάτω από το φως της μοντέρνας, γονιδιοκεντρικής εκδοχής του δαρβινισμού, να αναγνωρίσουμε αυτές τις ιδιότητες της τελεονομίας που εξαίσιος συνήγορός τους για τη ζώσα ύλη έγινε ο Μονό; Υπηρετεί, με άλλα λόγια, η εξελικτική πορεία κάποιον «σκοπό»;