ΟΥΤΟΠΙΑ Επιθεώρηση Θεωρίας και Πολιτισμού

Η έννοια της ανάπτυξης, έννοια βεβαίως με μια κοινωνιολογική σήμανση αλλά κατά βάση πέρα ως πέρα ιστορική, είναι εξαιρετικά δημοφιλής τα τελευταία χρόνια, θα της αποδοθεί ρητά ένα πολιτικο-οικονομικό περιεχόμενο («εκσυγχρονισμός»), αλλά μόνο για να υπάρξει στη συνέχεια μια πλήρης αποσιώπιση των κοινωνικών και πολιτισμικών συνεπειών της. Εδώ βρίσκεται ένα από τα «κλειδιά» για την κατανόηση της κοινωνικής —και άρα πολιτικής— κρίσης που διαπερνά τους εθνικούς σχηματισμούς της δυτικής Ευρώπης. Αλλά είναι γεγονός ότι μια πολιτική πρόταση γίνεται ηγεμονική μόνο όταν εκφράζει και συνθέτει την ιστορική και κοινωνική ενότητα της λαϊκής κουλτούρας και παράδοσης, χωρίς να περιορίζεται σε μια απλή καταγραφή των «τεχνικών» αναγκαιοτητών αναπαραγωγής των οικονομικών δομών σε εθνικό και παγκόσμιο επίπεδο1. Έτσι, από μια άποψη, μπορούμε να πούμε πως κάθε εκσυγχρονισμός είναι ένας λαϊκιστικός εκσυγχρονισμός, μια πρόταση ολικής σύνθεσης του κοινωνικού και ώθησης προς τα εμπρός. Αλλά ήδη βρισκόμαστε αντιμέτωποι με την πρώτη δέσμη προβλημάτων.
Το θέμα είναι ότι οι έμπρακτες δυσκολίες που συναντά η εφαρμογή ενός νεοφιλελεύθερου οικονομικού προγράμματος σε πανευρωπαϊκό επίπεδο βρίσκονται εδώ: στην αδυναμία δηλαδή συνάντησης του εκσυγχρονιστικού νεοφιλελεύθερου σχεδίου με την ευρωπαϊκή παράδοση και τις εθνικές κουλτούρες. Η Ευρώπη δεν είναι Αμερική —ποτέ δεν ήταν—, αλλά το αν θα γίνει συζητιέται. Και συζητιέται, έτσι όπως ακριβώς ο Α. Γκράμσι στα 1934, προσπαθώντας ν' αναγνώσει τις νέες κοινωνικοοικονομικές και πολιτισμικές σχέσεις στην Αμερική, σε σύγκριση με τον ευρωπαϊκό τύπο ανάπτυξης, έγραψε εκείνο το κείμενο με τον καταπληκτικό τίτλο: Αμερικανισμός και φορντισμός.