Αρθρο

Άλλος ένας δίσεκτος χρόνος για τη Μέση Ανατολή

Στοιχεία άρθρου

Τεύχος: 

Διάθεση κειμένου: 

Μόνο στο διαδίκτυο (δεν έχει δημοσιευτεί στο έντυπο)

Κατηγορίες: 

Αφιερώματα: 

Πολύ άσχημο ποδαρικό στο 2016 έκανε το ενεργό γεωπολιτικό ηφαίστειο της Μέσης Ανατολής. Σαν να μην έφταναν ο πενταετής εμφύλιος της Συρίας, το δωδεκαετές χάος του Ιράκ, η διάλυση της Λιβύης, το δράμα των προσφύγων και η εθνοκάθαρση σε αργή κίνηση που ασκεί το σιωνιστικό κράτος του Ισραήλ σε βάρος των Παλαιστινίων, ήρθε να προστεθεί άλλος ένας, μείζων παράγοντας περιφερειακής αστάθειας: η διπλωματική (για την ώρα) σύγκρουση μεταξύ του σιιτικού Ιράν και της σουνιτικής Σαουδικής Αραβίας, των δύο μεγάλων ανταγωνιστών στην περιοχή του Περσικού Κόλπου. Περιοχή, που αποτελεί την υπ’ αριθμόν ένα ζώνη υδρογονανθράκων στον κόσμο και μια από τις μεγάλες οδούς της ποντοπόρου ναυτιλίας.
Αφορμή στάθηκε η ξαφνική απόφαση του Σαουδαραβικού καθεστώτος να εκτελέσει, στις 2 Ιανουαρίου, 47 πολιτικούς κρατουμένους, με προεξάρχοντα τον σείχη Νιμρ αλ Νιμρ. Ο Σιίτης ιερωμένος ήταν ένας από τους ισχυρότερους αντικαθεστωτικούς του σκοταδιστικού, σουνιτικού βασιλείου, με ιστορία αγώνων για ελεύθερες εκλογές και ισονομία της σιιτικής μειονότητας. Η εκτέλεση του Νιμρ αλ Νιμρ πυροδότησε κύμα οργισμένων διαδηλώσεων εναντίον του βασιλικού Οίκου των Σαούντ στο Ιράν, με αποτέλεσμα τον εμπρησμό της σαουδαραβικής πρεσβείας στην Τεχεράνη. Παίρνοντας αφορμή από το συμβάν, η Σαουδική Αραβία διέκοψε τις διπλωματικές σχέσεις της με το Ιράν, ενώ η ατμόσφαιρα ανάμεσα στις δύο χώρες παρέμενε, μέχρι την ώρα που γράφονταν αυτές οι γραμές, πολεμική.

Πέραν του διπλωματικού «πολέμου», οι δύο χώρες εμπλέκονται, καιρό τώρα, σε αυτό που οι Αγγλοσάξωνες αποκαλούν proxy war- πόλεμο μέσω αντιπροσώπων- σε τουλάχιστον πέντε χώρες, όπου υποστηρίζουν αντίπαλα στρατόπεδα: Συρία, Υεμένη, Ιράκ, Λίβανο και Μπαχρέιν. Βεβαίως, η πιθανότητα απ΄ευθείας στρατιωτικής σύγκρουσης μεταξύ Τεχεράνης και Ριάντ παραμένει αναιμική, αν μη τι άλλο, γιατί η Σαουδική Αραβία προστατεύεται στρατιωτικά από τις ΗΠΑ. Παρόλα αυτά, η υποτροπή των συγκρουσιακών τους σχέσεων εγκυμονεί μεγάλους κινδύνους στην ευρύτερη περιοχή. Ο μεγαλύτερος από αυτούς είναι να ανατιναχθεί εν τη γενέσει της η ειρηνευτική διαδικασία της Βιέννης για το Συριακό και να οδηγηθούμε σε παροξυσμό των εθνοτικών- θρησκευτικών συγκρούσεων σε Συρία και Ιράκ, με άμεσες επιπτώσεις και στο τεράστιο, προσφυγικό πρόβλημα.

Κι όμως, το 2015 είχε δημιουργήσει, στην εκπνοή του, ελπίδες για κάτι καλύτερο.

Το λουτρό αίματος που προκάλεσε το Ισλαμικό Κράτος, πρώτα στο Σινά, με την κατάρριψη ρωσικού, επιβατηγού αεροσκάφους και ύστερα στο Παρίσι, προκάλεσε τεράστια πίεση στις πολιτικές ηγεσίες της Δύσης για μια κάποια συνδιαλλαγή με τη Ρωσία απέναντι στον κοινό εχθρό των τζιχαντιστών. Η απομάκρυνση του Άσαντ- πάγιος στόχος ΗΠΑ, Γαλλίας, Τουρκίας και Σαουδικής Αραβία-, έφυγε από την ημερήσια διάταξη. Παράλληλα, η πολύ σημαντική συμφωνία Δύσης- Ιράν για το πυρηνικό πρόγραμμα της Τεχεράνης ενίσχυσε και αυτή τις πιθανότητες για έναν ιστορικό συμβιβασμό ανάμεσα στο συνασπισμό Δύσης- Τουρκίας- Σαουδικής Αραβίας και εκείνον Ρωσίας- Συρίας- Ιράν.
Αυτή την προοπτική δεν την είδαν με καθόλου καλό μάτι ούτε η Τουρκία, ούτε η Σαουδική Αραβία. Για διαφορετικούς λόγους η κάθε μία, οι δύο σημαντικές περιφερειακές δυνάμεις αναδεικνύονται σε βασικό άξονα αποσταθεροποίησης της ευρύτερης περιοχής, όπως έδειξε η κατάρριψη του ρωσικού, μαχητικού αεροσκάφους SU-24 από την τουρκική πολεμική αεροπορία και η ξαφνική εκτέλεση του Νιμρ αλ Νιμρ αυτή την τόσο κρίσιμη στιγμή, σχεδόν τέσσερα χρόνια μετά τη σύλληψή του, από τις αρχές του Ριάντ.

Σε ό,τι αφορά την Τουρκία, ο μεγάλος φόβος που την οδηγεί σε παράτολμες ενέργειες είναι το Κουρδικό. Η κυβέρνηση των Ερντογάν- Νταβούτογλου έχει βάσιμους λόγους να φοβάται ότι μια ενδεχόμενη εκεχειρία στη Συρία, όσο ασταθής κι αν είναι, θα δημιουργήσει ντε φάκτο κουρδική οντότητα στην απέναντι πλευρά των συνόρων της. Μια οντότητα που θα λειτουργεί ως ενισχυτής των αλυτρωτικών διαθέσεων των Κούρδων της Τουρκίας. Πολύ περισσότερο που το βασικό κόμμα των Κούρδων της Συρίας, PYD, δεν μοιάζει με το αμερικανόφιλο KDP του Μασούντ Μπαρζανί στο βόρειο Ιράκ, αλλά είναι αδελφή οργάνωση με το αριστερό ΡΚΚ του Αμπντουλάχ Οτσαλάν. Οι ανησυχίες της Άγκυρας μεγεθύνονται από το γεγονός ότι τους τελευταίους μήνες έχει αναζωπυρωθεί στη νοτιοανατολική Τουρκία τόσο ο ένοπλος όσο και ο μαζικός αγώνας των Κούρδων για αυτονομία, ενώ το φιλοκουρδικό κόμμα HDP ξεπέρασε και στις δύο τελευταίες αναμετρήσεις το όριο του 10% για κοινοβουλευτική εκπροσώπηση, έχοντας αναδειχθεί στην τέταρτη πολιτική δύναμη της χώρας.

Ό,τι είναι για το καθεστώς Ερντογάν οι Κούρδοι, είναι για τον Οίκο των Σαούντ οι Σιίτες. Η θρησκευτική αυτή μειονότητα αντιστοιχεί στο 15% των 20 εκατομμυρίων κατοίκων της Σαουδικής Αραβίας και πλειοψηφεί στην Ανατολική Περιοχή, όπου βρίσκονται τα περισσότερα από τα γιγαντιαία πετρελαϊκά κοιτάσματα της χώρας. Οι Σιίτες αντιμετωπίζονται ως «αιρετικοί» από το σκοταδιστικό καθεστώς που εμφανίζεται ως τοποτηρητής των ιερών τόπων του Μωάμεθ και υφίστανται σειρά διακρίσεων στην απασχόληση, την Παιδεία και τη δημόσια διοίκηση. Ο φόβος μιας Σιιτικής «Αραβικής Άνοιξης» έχει στοιχειώσει για τα καλά στον Οίκο των Σαούντ από το 2011. Ήταν αυτός ο φόβος που οδήγησε τα σαουδαραβικά τανκς να συντρίψουν, μέσα σε λουτρό αίματος, την εξέγερση της σιιτικής πλειοψηφίας στο γειτονικό Μπαχρέιν.

Την ανασφάλεια του σαουδαραβικού καθεστώτος ενισχύει η προϊούσα οικονομική αποσταθεροποίηση λόγω της κατάρρευσης των διεθνών τιμών του πετρελαίου- του βασικού, σχεδόν αποκλειστικού εξαγώγιμου προϊόντος της χώρας, από το οποίο προέρχεται το 75% των δημοσίων εσόδων. Η Σαουδική Αραβία ευθύνεται και η ίδια γι αυτή την εξέλιξη, καθώς αρνείται πεισματικά, στο πλαίσιο του ΟΠΕΚ, να συναινέσει στη μείωση της παραγωγής, ώστε να αυξηθούν οι τιμές του πετρελαίου. Κατ’ αυτόν τον τρόπο, βοηθάει τους Αμερικανούς να φέρουν σε δεινή θέση γεωπολιτικούς αντιπάλους τους, όπως η Ρωσία, το Ιράν και κυρίως η Βενεζουέλα, ενώ ελπίζει ότι με τη μείωση της τιμής του πετρελαίου θα καταστεί ασύμφορη η εκμετάλλευση, από πλευράς Αμερικανών, του σχιστολιθικού πετρελαίου, κάτι που θα περιφρουρήσει τη μελλοντική της θέση.

Για την ώρα, όμως, οι συνέπειες είναι οδυνηρές για το Ριάντ. Το δημόσιο έλλειμμα έχει φτάσει το αστρονομικό ύψος του 20% και η κυβέρνηση αναγκάστηκε να προχωρήσει σε οδυνηρές περικοπές δαπανών στην παιδεία και την υγεία, να καταργήσει τις επιδοτήσεις με αποτέλεσμα την απότομη αύξηση των τιμών των καυσίμων και των τιμολογίων των επιχειρήσεων κοινής ωφέλειας. Όλα αυτά δημιουργούν ευνοϊκές προϋποθέσεις για μια κοινωνική έκρηξη, ιδιαίτερα στην Ανατολική Περιοχή των Σιιτών, όπου το κοινωνικό πρόβλημα διαπλέκεται με την θρησκευτική- εθνοτική καταπίεση. Σ’αυτό το φόντο, η εκτέλεση του Νιμρ αλ Νιμρ και η πρόκληση τεχνητής έντασης με το Ιράν λειτουργούν ως προληπτικό πλήγμα εκφοβισμού και ως εκτροπή της κοινωνικής δυσφορίας προς την εθνικιστική τύφλωση. Πρόκειται όμως για ένα παιχνίδι με τη φωτιά, που δεν αποκλείεται να έχει πολύ επικίνδυνες συνέπειες για τη Σαουδική Αραβία και την ευρύτερη περιοχή.